Do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej trafiły dwa kolejne polskie odesłania prejudycjalne dotyczące sankcji kredytu darmowego. Chodzi o sprawy C-821/26, Dłusak oraz C-889/26, Korbuś. Obie mogą mieć istotne znaczenie dla praktyki, ponieważ dotyczą nie tyle pojedynczych błędów w umowach kredytowych, ile samego sposobu stosowania sankcji kredytu darmowego przez sądy.
Czy roczny termin może blokować SKD jako zarzut obronny
W sprawie C-821/26 konsument został pozwany przez kredytodawcę, a sankcja kredytu darmowego została podniesiona w toku procesu. Problem dotyczy między innymi tego, czy po upływie rocznego terminu określonego w art. 45 ust. 5 ustawy o kredycie konsumenckim konsument nadal może powołać SKD jako środek obrony przed żądaniem zapłaty odsetek i innych kosztów kredytu.
Sąd pyta TSUE również o to, czy konieczne jest wcześniejsze złożenie kredytodawcy odrębnego pisemnego oświadczenia o skorzystaniu z sankcji, czy też wystarczające może być podniesienie jej bezpośrednio w postępowaniu sądowym.
To zagadnienie ma duże znaczenie praktyczne. Jeżeli TSUE uzna, że roczny termin nie może pozbawiać konsumenta możliwości powołania się na SKD jako zarzut przeciwko roszczeniu kredytodawcy, sytuacja procesowa wielu pozwanych kredytobiorców może ulec istotnej zmianie.
Nie oznacza to jednak na obecnym etapie, że termin z art. 45 ust. 5 u.k.k. przestał obowiązywać. Sprawa C-821/26 jest dopiero odesłaniem prejudycjalnym, a ostateczną odpowiedź musi przedstawić TSUE.
Czy sąd powinien zastosować sankcję kredytu darmowego z urzędu
Jeszcze dalej idzie sprawa C-889/26, Korbuś. Dotyczy ona sytuacji, w której konsument pozwany przez kredytodawcę pozostawał bierny i sam nie złożył oświadczenia o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego.
Sąd krajowy dostrzegł jednak możliwe naruszenia obowiązków informacyjnych wynikających z przepisów o kredycie konsumenckim. Powstało więc pytanie, czy sąd powinien samodzielnie zastosować konsekwencje tych naruszeń, nawet jeżeli konsument nie podjął obrony.
Jeżeli TSUE odpowie na to pytanie twierdząco, może to istotnie zmienić dotychczasowe rozumienie polskiej SKD. Sankcja nie byłaby wówczas wyłącznie instrumentem uruchamianym aktywnym oświadczeniem konsumenta. W określonych przypadkach sąd mógłby mieć obowiązek uwzględnienia jej z urzędu.
Coraz większe znaczenie kontroli sądu z urzędu
Nowe pytania wpisują się w szerszy kierunek orzecznictwa unijnego, zgodnie z którym ochrona konsumenta nie może zależeć wyłącznie od jego wiedzy prawnej i aktywności procesowej.
TSUE już wcześniej wielokrotnie wskazywał, że sądy krajowe powinny z urzędu badać przestrzeganie określonych obowiązków wynikających z prawa konsumenckiego. Podobny problem jest przedmiotem oczekującej na rozstrzygnięcie sprawy C-831/24, Machski, dotyczącej zakresu kontroli obowiązków informacyjnych przy kredycie konsumenckim.
Nowe sprawy C-821/26 i C-889/26 mogą więc doprecyzować, czy obowiązek kontroli z urzędu obejmuje również zastosowanie samej sankcji przewidzianej przez prawo krajowe.
Znaczenie dla trwających postępowań
W sprawach, w których bank lub firma pożyczkowa dochodzi od konsumenta zapłaty, nowe odesłania mogą już obecnie stanowić argument za dokładnym zbadaniem umowy pod kątem naruszeń ustawy o kredycie konsumenckim.
Szczególnie istotna może być sprawa C-821/26 w postępowaniach, w których kredytodawca podnosi zarzut upływu rocznego terminu na skorzystanie z SKD. Z kolei C-889/26 może mieć znaczenie wszędzie tam, gdzie konsument nie sformułował samodzielnie odpowiednich zarzutów, ale naruszenia wynikają bezpośrednio z dokumentów znajdujących się w aktach.
Na wyrok TSUE trzeba jeszcze poczekać
Obie sprawy mają duży potencjał, ale nie są jeszcze rozstrzygnięciami. Nie można więc obecnie twierdzić, że sankcja kredytu darmowego zawsze może być stosowana po upływie rocznego terminu albo że każdy sąd ma już obowiązek zastosowania jej z urzędu.
Jeżeli jednak TSUE przyjmie wykładnię korzystną dla konsumentów, C-821/26 i C-889/26 mogą stać się jednymi z najważniejszych orzeczeń dotyczących praktycznego stosowania sankcji kredytu darmowego. Ich znaczenie może dotyczyć zarówno sposobu liczenia i stosowania terminu, jak i zakresu obowiązków sądu wobec konsumenta, który sam nie potrafił lub nie zdołał skutecznie powołać przysługującej mu ochrony.
